Ex Oriente Lux

                                          

(ArÅŸivden/1993)

Mevlânâ Celaleddin-i Rumî’nin vefatından sonra O’nun yolundan gidenler, topluluklarının devamı ve ortaya atılan yüksek insanlık ideallerinin yaÅŸaması için, za­manın icaplarına uyarak “Mevlevî Tekkeleri” kurdular. Anadolu Selçuklu Devleti’nin sonu ve Osmanlı’ların ilk yıllarında tesis edilerek yeni devletin yayıldığı topraklarda onunla birlikte geliÅŸen bu tekkeler, devletin temelinde yer alan inanç ve kültür birliÄŸinin taşıyıcısı ve koruyucusu görevini üstlenmiÅŸlerdi.

Ä°stanbul’da ilk Mevlevihâneler Pir’in vefatından yaklaşık iki asır sonra kuruldu. Osmanlı baÅŸkentinde yer alan beÅŸ mevlevihâneden biri olan Yenikapı Mevlevi­hânesi, 1597 yılı Receb ayında açıldı. Bu dergâhın bânisi, yeniçeri katibi, Malkoç adı ile tanınan Mehmed Efendi’dir. Malkoç Mehmed Efendi, dergâhı kendi baÄŸ ve bahçesini vakfederek ÅŸeyhi ve murÅŸidi Kemalî Ahmed Dede adına kurmuÅŸtu…

Dergâhın açılış merasimi sırasında kürsüye çıkarak vaaz veren ve Mesnevî oku­tan deÄŸerli Mevlevî büyüğü Kemali Ahmed Dede, Yenikapı Mevlevihânesi’nin ilk ÅŸeyhidir.Yenikapı Mcvlevihânesi kurulduÄŸundan itibaren Türkiye’de dergâhların bir in­kilap kanunu ile kapatıldığı 1925 yılına kadar 328 yıI yaÅŸadı. Bu müddet içinde Kemalî Ahmed Dede’den, 1935′de vefat eden son ÅŸeyh Abdulbâki Dede Efen­di’ye kadar 20 ÅŸeyh, Dergâh’da postniÅŸin oldu.

Yenikapı Mevlevihânesi İstanbul kara surlarının dışında, Merkezefendi Cami ve mezarlığının  yanındadır.

Tarihinde birkaç defa yanan ve yıkılan Mevlevihâne’nin son tamiri Sultan Re­şad devrinde yapılmış ve bugün ortada görülen bina o tarihte meydana getiril­miÅŸtir.

Mevlevihâne üç ana bölümden oluşuyordu: Semâhâne, Dedegân Hücreleri ve Matbah, Harem Dairesi.

Harem dairesi daha önce yanmıştı, ahşap Semâhâne 1961 yılında yandı, kâgir Dedegân hücreleri ve Matbah henüz yerinde duruyor. 1961 yılındaki yangında sonra vaktiyle Semâhâne çatısı altında bulunan türbeler ufak bir düzenleme ile Dergâhm mezarığına dahil edildi. Semâhânenin bulunduğu yer şimdi boş arsadır. Yanda gorülen kümbetli yapı Nâfiz Paşa kütüphanesidir.

Yenikapı Mevlevihânesi’nin tarihinde, klasik Türk musikisi’nin iki büyük dehâsı: Buhurîzâde Mustafa Itrî ve Hammamîzâde ismail Dede yetiÅŸmiÅŸtir.

1712′de vefat eden Itri, Dergâhın dördüncü Åžeyhi Câmî Ahmed Dede’nin derviÅŸidir. 1799′da Dede’lik ünvanına kavuÅŸan ismail Dede’nin mürÅŸidi ise Mevlevihâne’nin ünlü Åžeyhlerinden Ali Nutkî Dede’dir.

Yenikapi Mevlevihânesi’nin en parlak çağı XVII. yüzyıl sonları ile XVIII. yüzyıl başıdır. Bu sırada Dergâh’ta Kütahyalı Seyyid Ebubekir Dede ve sırası ile üç  oÄŸlu, Ali Nutkî Dede, Nâsir Abdulbâki Dede ve Künhî Abdurrahim Dede post makamında  bulunmuÅŸlardı. Ali Nutki Dede, Mevlevî kültürünün yetiÅŸtirdiÄŸi en deÄŸerli insan, Galata Åžeyhi ince ve zarif divan efendisi, hassas ruhlu ÅŸair, Åžeyh Galib’in rehberi ve mürÅŸidi­dir. Galib, çilesini Yenikapı Mevlevihânesi’nde çıkarmıştı.

Yenikapi Mevlevî tekkesinin yakın tarihinde iki büyük sima göze çarpıyor Dergâhm postunda 57 yıl oturarak kendisine en uzun hizmet devresi nasip olan Åžeyh Osman Selahaddin Dede ve ayni vazifeyi 20 yıI verine getiren Åžeyh Celal  Efendi…

Osman Selahaddin Dede dönemi siyasi olaylarla doludur. lmparatorluÄŸun büyük gailelerle uÄŸraÅŸtıği bir zamana rastlayan bu dönemde, Ye­nikapi Mevlevihânesi ve post makamı, o sırada ortalığı kasıp kavuran siyasi çal­kantılardan kurtulamamışur. Åžeyh Celal Efendi’nin zamanı ise Yenikapi Mevlevihânesi’nin yeniden canlanıp bir ilim, irfan ve musiki çaÄŸlayanı ile coÅŸtuÄŸu donemdir.

Kendisi de deÄŸerli bir musikiÅŸinas olan Åžeyh Celal Efendi’nin Yenikapı postunda oturduÄŸu yıllar, bu Dergâhın eski parlak çaÄŸlarını hatırlatacak kadar deÄŸerlidir. Nitekim o sırada Åžeyhin müridleri arasmda hulunan Rauf Yekta Bey, sonraki yıl­larda ünlü bir müzikolog olacak ve yaÅŸadığı döneme imzasını atacaktır.

XIV. yüzyıldan itibaren tedrici bir gelişme gösteren, en büyük üretimini son üç yüz yıl içinde veren Mevlevî musikisi repertuvarının Batı notası ile tesbiti ve günümüze ulaşması, bu büyük insanın çalışmaları sayesinde mümkün olmuştur. Şeyh Celal Efendi olmasaydı Rauf Yekta Bey olmazdı. Rauf Yekta Bey olmasaydı, dünya etno-muzikoloji tarihinin belki de en değerli bir hazinesine, modem zamanlar sahip olamazdı.

Bir “Yenikapı” yetiÅŸtirmesi olan Rauf Yekta Bey, Zekaîzâde Ahmed ve Dr. Suphi Ezgi ile birlikte lstanbul Belediye Konservatuvarında teÅŸkil edilen bir ilmî hey’et aracılığı ile, 300 yıI içinde bestelenmiÅŸ olan ve sayıları 50′ ye varan bütün Mevlevî âyinlerini, 1932 yıllarının başında notaya aldı, tarihe bağışladı. Bu çalışma, o zamana kadar eski meÅŸk geleneÄŸi ile, usta-çırak arasmda kalan mu­azzam Mevlevî Musiki repertuvarının üzerinde yapılmış ilk, en ciddi ve ÅŸu ana kadar eÅŸine rastlanmamış bir ilmî  çalışma olarak kaldı.

Yenikapı Mevlevihânesi, Türkiye’de bütün tarikatlar ve tekkelerle birlikte 13 aralık 1925 tarihinde  bir inkilap kanunu ile kapatıldı ve tarihe gömüldü. Görevi ilga edilen Mevlevihâne’nin son Åžeyhi Abdulbaki Dede hayatını sürdü­rebilmek için çeÅŸitli eÄŸitim hizmetlerinde bulundu. 1935 yılında bu dünyadan göçtü.

Yenikapi Mevlevihânesi daha sonraki yıllarda çocuk yurdu oldu. çocuklar eski Dedegan hücrelerinde barınıyorlar, eski tekke mutfaÄŸmda piÅŸen yemekle besleniyorlardı. 1961 yılının Eylül ‘ünde bir gün, iki çocuk bir kuÅŸ tuttular. Uzun zamandan beri terkedilmiÅŸ Semâhânenin arka bahçesinde bir ateÅŸ yakarak kuÅŸu piÅŸirdiler. Yediler. Sonra ateÅŸi söndürmeyi unuttular. Gece ateÅŸ büyüdü, arka du­varı sardı. Yangm hızla çatıya yükseldi. Mevlevihâne bir anda ateÅŸ çemberi için­de kaldı… lki saat içinde yandı, kül oldu… Mevlevihâne daha önceleri de yanmış  fakat tamir edilmiÅŸti. Ancak son yangm­dan sonra onu yeniden diriltecek kimsesi yoktu.

Yenikapi Mevlevihânesi son §eyhi Abdülbâki Efendi, Gavsî ve Resûhî Baykara isimlerini taşıyan iki deÄŸerli oÄŸul bırakmıştı. Bunlardan ilki Gavsî Baykara, deÄŸerli bir müzisyendi. Rahmetli Neyzen Aka Gündüz Kut­bay’ ın hocası ve  bu satırların yazarının lstanbul Belediye Konservatuvarı Ä°cra Hey’e­tinde, kudümde selefiydi. Resûhî Baykara lstanbul Belediyesi müfettiÅŸlerindendi. Her ikisi de merhum oldular.

Yenikapi Mevlevihânesi son Åžeyhinin iki oÄŸlu 1953 yılında Konya’da baÅŸlayan “Mevlânâ” ihtifallerinin kurucu kadrosu içinde yer almışlardı.Her ikisi de zaman zaman posta oturarak 350 yıllık aile geleneÄŸini devam ettir­diler. Bu ihtifalin ilk yıllarında ve henüz hayatta olan lmparatorluk donemi Mevlevi ailelerin her yıI Konya’da toplandıkları sırada, zarif halleri ve fevkalade yüksek kültürleri ile eski Mevlevî geleneÄŸinin yaÅŸadığını ispat ettiler.

Gavsî Baykara’nın vefatından sonra Resûhî Baykara, Konya Ä°htifalinin gidiÅŸatı konusunda kuÅŸkuya düştü. GeleneÄŸe fevkalade saygılı ve tâviz vermez tutumu sonucunda bu ihtifalle ilgisini kesti. Aldığı bir davet üzerine .Londra’ya giderek “Collect House” isimli bir kuruluÅŸta “semâzen” yetiÅŸtirdi.

Konya’da her yıI yapılmakta olan Mevlânâ ihtifallerinin kurucu kadrosunun ba­şında bulunan Sadeddin Heper de bir “Yenikapı” yetiÅŸtirmesiydi. Bu Mevlevihâne’nin son kudümzenbaşısı olan Zekaî Dede’nin oÄŸlu Zekaîzâde Ahmed Efen­di’nin oÄŸrencisiydi, kendisi de hocası ile birlikte mutrıbda kudüm çalmıştı. Aynı ihtifalde başından beri görev alan çilekeÅŸ dedelerden Halilezen Osman Dede ve merhum semâzenbaşı Ahmed Bican KasaboÄŸlu da Yenikapılıydılar. Türkiye’de ÅŸu anda görülen bütün semâzenlerin hocası Ahmed Bican Kasaboğ­lu’dur. O, son zamanda sema geleneÄŸinin yüzük  taşıydı.

Dergâhların sırlandığı 1925 yılından 30 yıl sonra Konya’da yeniden uyanan “Mevlevi” ocağına  iki ÅŸeyh, bir kudümzenbaşı, bir semâzenbaşı ve bir halilezen veren “Yenikapı Mevlevihânesiâ€?   varlığını böylece sürdürmüştü. (1993/ArÅŸivden)