Tunalı Hilmi Bey
Ankara’da Tunalı Hilmi Caddesi var. Neden bu caddeye bu ismi vermişler ? Merak eder dururdum. Türkiye’de şu sırada “Anayasa� konuşulurken kader beni, ölümünden 85 yıl sonra bu önemli zatla tanıştırdı.
I.Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Bolu milletvekili  olan Tunalı Hilmi bey Sakarya Savaşı’nın devam ettiği günlerde Meclis’te şöyle bir konuşma yapıyor:
“ArkadaÅŸlar ! Bu Meclis’in görev süresi daha önce Sakarya Savaşı’nın kazanılması ÅŸartına baÄŸlanmıştı. Savaş’tan iyi haberler geliyor, ola ki, ÅŸu günlerde zaferi kazanabiliriz. O zaman hepiniz evlerinize döneceksiniz, ancak unutmayın ki, maaÅŸlarınızı bu ay peÅŸin aldınız, meclis kasasına 1500 lira borcunuz kalacak… ödemeden gitmeyin. “
Tunalı Hilmi bey’in hayat hikayesi şöyle:
“28 AÄŸustos 1871′de Eskicuma’da doÄŸdu. Jön Türk ve Türkçülük Hareketlerinin önde gelen adlarındandır. Fatih Askeri Rüşdiyesi’ni bitirdi. Kuleli Askeri Ä°dadisi öğrencisiyken TeÅŸvik adlı gizli bir haftalık dergi çıkardığı için tutuklandı. Daha sonra girdiÄŸi Mekteb-i Tıbbiye-i Åžahane’de “Gizli Mektepliler” adlı bir örgüt kurdu. Ekim 1895′te, son sınıf öğrencisiyken Avrupa’ya kaçarak Cenevre’ye yerleÅŸti. Öğrenimini Cenevre üniversitesinde sürdürerek pedegoji bölümünü bitirdi.Avrupa’da ilk yıllarını Jön Türk hareketinin kuruluÅŸ çalışmalarıyla geçirdi. MeÅŸveret ve Mizan gazetelerinde yazılar yazdı. Hutbe adını verdiÄŸi küçük broşürlerde Jön Türklerin düşüncelerini dile getiren propaganda yazıları kalem aldı. Mücadele çizgisini ılımlı bulduÄŸu Ä°ttihat ve Terakki Cemiyeti içinde Osmanlı Ä°htilal Fırkasını kurdu.(Ocak 1896) 1898′de Ä°ttihat ve Terakki Cemiyeti müfettiÅŸi olarak Mısır’a gitti, Cemiyetin Kahire’deki ÅŸubesini örgütleyerek Avrupa’ya döndü. II. MeÅŸrutiyet’in ilanından (1908) sonra Ä°stanbul’a geldi, baÅŸta Ä°nkılap olmak üzere çeÅŸitli yayın organlarında yazılar yazdı. 1920′de Bolu mebusu olarak Son Osmanlı Meclisi Mebusanı’na girdi. Ä°stanbul’un iÅŸgali ve meclisin çalışamaz duruma düşüp dağılması üzerine Ankara’ya geçti ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde gene Bolu’yu temsil etti. mayıs 1920′de EreÄŸli’yi(Karadeniz) iÅŸgal etmek isteyen fransız birliÄŸine karşı direniÅŸi örgütledi. 1921 Anayasası’nın hazırlık çalışmalarına katıldı ve TBMM’deki uzun ve ateÅŸli konuÅŸmalarından ötürü adından sık sık sözettirdi. II. ve III. Dönemlerde (1923-27 ve 1927-31) TBMM’de Zonguldak milletvekili olarak görev aldı. Tunalı Hilmi‘nin en önemli yapıtı, Un projet d’organisation de la souverainete du peuple en Turqie (Türkiye’de halk HakimliÄŸi(düzen) Bir ÅŸart- Bir dilek, 1904) adıyla yayımladığı ayrıntılı anayasaya tasarısıdır. Bu çalısması Fransızcasından çevrilerek Tarih ve Toplum dergisinde “Tunalı Hilmi‘nin Halk Hakimiyeti Risalesi ve Anayasa Tasarısı” adı altında yayımlandı (mart 1984, sayı 3). 22 Kasım 1928′de Ä°stanbul’da öldü.
Yeni Anayasa yapanlara Tunalı Hilmi’nin adı geçen kitabını tavsiye edebilir miyiz…? Richmond Oteli Anayasacıları belki masörler tarafından “gassal elinde meyyit�gibi sağa sola çevrildikten sonra gece yataklarına uzandıklarında okursalar iyi gelir.
Tunalı Hilmi’nin aziz hatırası önünde huşû ile eğilirim.
bir kiÅŸi hem ittihadçı hem de hamiyyetli olabiliyormuÅŸ demek ki!sorum ÅŸu:günümüzde”islamcı” geçinen omurgasız heriflere,en azından ÅŸu burun kıvırdıkları ittihadçılar kadar hamiyyet ve namus hissi vermek için ne yapmalı?
“Her Ä°ttihatçı kötü deÄŸildir” demeli ve Türkiye’yi on iki yıl yöneten Ä°ttihadı Terakki Partisi’ni düşmanlarının hükümleri ile deÄŸil, tarihin deÄŸerleri ile yargılamalı. Ä°ttihadı Terakki’nin kuruluÅŸunu, esprisini, macerasını ve Ä°ttihatçıları iyi öğrenmeli. Siyasette hiç kimseyi hazır potalara sokarak incelememeli. Siyasetin yargısı ile tarihin yargısı birbirini tutmaz. Bu gün asılanın yarın halk kahramanı olduÄŸunu gördük. Bunun tersi de var. Hoşçakalınız.