Şimdi üstadım (yazıya ve konuşmaya “şimdi” diyerek başlama alışkanlığı çok ilginç, ne zamandan beri var; olması gerekir mi gibi soruları geçiyorum) şöyle bir durum var sonda söylemem gereken şeyi başta söyleyeyim (bu kalıbı da seviyorum) ben İstanbul Üniversitesi Latin Dili ve Edebiyatı (Klasik Filoloji de diyebiliriz) ile Felsefe bölümlerinin üretimiyim. Ziyadesiyle Latin dili idi, ancak zaman içinde ilahî ellerin de iteklemesiyle yönelimim felsefeye doğru oldu. Prof. Çiğdem Dürüşken, Prof. Bedia Demiriş (Latin Dili), Prof. Teoman Duralı gibi değerli hocalarım hâlâ akademide, görevleri başındalar; onların tornasından geçip yoğruldum, yoğrulmaya devam ediyorum. Lisans-üstü eğitimimin beni nereye sürükleyeceğini zaman göstercek.

Bir söyleşide dostluklarınızdan bahsederken “20li yaşlardayken, 70li yaşlardan arkadaşlarım oluyordu; 70li yaşlara gelince 20li yaşlardan arkadaşlarım oluyor” demiştiniz; sizinle muhtemel dostluğumuz da bu düzeni bozmayacak cinsten. Halikarnas Balıkçısı gibi, merhaba merhaba ve merhaba yeniden; selamlar, sevgiler.

Şimdi şu özel isimleri asıl halleriyle kullanmama ya da “Türkçeleşmiş” hallerini kullanma tercihine geleyim. Küreği biraz derine daldıracağım kusura bakmayın; çünkü bu basit bir tercih meselesi değil. Öz-türkçeleştirme ya da Fransızca etkisi de değil, tam bir medeniyeti anlama telâşı!

Üstadım biliyorsunuz, batı alemi için Latince ile Yunancanın sadece (kurudan kuruya) dil anlamına gelmiyor. Aynı zamanda bu diller kültür taşıyıcılığı rolünü de üstleniyorlar. Ben çok ama çok farklı zamanlardan Latince metinler üzerinde çalışma imkânına ulaşmış biriyim. Örneğin İ.Ö. 1. yy.’dan Cicero’nun metniyle 16. yy.’dan Copernicus’un ve 17. yy.’dan Bacon’ın metinlerine detaylı bir şekilde eğilme fırsatını buldum. Her şeyi bir kenara koyuyorum, Cicero’dan başlarsak (ki öncesi de var ama şimdi Cicero’yu milat alalım) yaklaşık 18 yüzyıl aynı dille bilim ve felsefe yapıldığını düşünün. Ve bunun içinde pagan alemi var, Hıristiyan alemi var, adım adım kendini gösteren, yer yer Aristotelesçi Skolâstik düşünceye karşı gelişen, din-dışı görünen ama ondan asla kopmayan (bizde öyle bir anlatılıyor ki, sanki gökten zembille indi Renaissance. Biz her şeyin gökten zembille inebileceğini düşünerek “tarih” yazmaya merâklıyız. Oysa Ortaçağ süzgeci olmasa Renaissance da olmazdı; Ortaçağın Aristoteles’i denen Aziz Thomas Aquinas’ı çıkarın bakalım batı düşün yazınının sağlam yapısı nasıl çöküyor) Renaissance ve Aydınlanma alemi var… var oğlu var… Bunların hepsinde dilin üç aşağı beş yukarı ortak olduğunu düşünün. Bu müthiş bir düşün ortaklığı anlamına geliyor; yüzyıllar boyunca demlenmiş bir çay. Her yüzyıl veyahut her farklı tavır kendinden bir şeyler katmış; içinde Orta Avrupa barbarlığından da (Germania, Gallia vs. Bir zamanlar Romalıların nezdinde Almanlar, Fransızlar ve İngilizlerin ataları da barbardı! Örn. Bkz. Tacitus, De Situ ac Populis Germaniae), Roma nizamından da, Yunan aklından da, Hıristiyan çileciliğinden de, doğulu kavimlerin (biz de dahil miyiz acaba?) kültürlerinden de, Müslüman Araplardan da esintiler, aromalar var. Bu bütünlüğü sağlayan temel unsurlardan başlıcası dil; hatta Yunancayı da aşacak şekilde Romanum Imperium’dan sonra ziyadesiyle Latince.

Copernicus gökbilimci (Copernicus metninde kendinden ve diğer gökbilimcilerden “mathematicus” diye bahsediyor; matematik teriminin 16. yy.’da içerdiği anlamı düşününüz) olmasına rağmen onca karmaşık hesapların arasına İ.Ö. ve İ.S. 1. yy.’ın şairi, aynı zamanda Latin edebiyatının güneşi sayılan Vergilius’tan bir dize alıyor, Latince! Platon’un okulunun kapısında yazılı olan yazıyı alıyor, Yunanca! Batılı aydın tipi ne yaparsa yapsın, bilimin hangi sahasıyla uğraşırsa uğraşsın Yunanca ile Latince damarlarında dolaşıyor. Latincesini yazıyor, Yunancasını yazıyor. Rotterdamlı Erasmus bizzat Latince deyişleri toplamış (Adagia) dönemin entelektüelleri kapış kapış satın almış. Yedikçe acıkırcasına kültürün menbaından içmiş; bilim dili, felsefe dili, din dili olarak belirlediği Latinceden kaçmak mümkün mü? Değil elbette.

Batılı kafa batılılık krıteri belirleyene dek nice yüzyıl uğraş vermiş, biz anayasada bir yasa değişikliğiyle batılı olacağımızı sanıyoruz. Oysa Yakup Kadri Karaosmanoğlu bir Fransız gibi düşünerek, 30′larda Horatius’u çevirirken Horatius demiyor da kapakta Horas diyor. Çeviriye bakıyorsunuz hiç de fena değilmiş Fransızcası üstadın, çünkü Horatius’u Latincesinden yani batılının içtiği pınardan olduğu gibi değil de, ikinci kaynaktan yani Fransızcasından çevirmiş. Yani ben Nezih Uzel’i Türkçesiyle değil de, Fransızcasıyla anlayıp onu İngilizceye çeviriyorum öyle düşünün! Size nüfuz etmek mümkün mü? Sizi Fransızcadan çevrilmiş İngilizceyle anlamak mümkün müdür? Suretinizin suretini alıyorum, sizi asıl kaldığınız topraklara çakılı bırakıyorum. Bu Klasik Filoloji disiplininden öyle allah ne verdiyse değil, ciddi ciddi geçen herkeste yürek ağrısı anlamına geliyor.

Karaosmanoğlu koca Augustus’a Ağustos demiş. Tamam Ağustos oradan gelir ama, o zaman Julius Caesar’ın Julius’una da Temmuz de tam olsun. Sürgünün şairi Ovidius, her daim Ovid; yukarıda bahsettiğim Vergilius ise Verjil ya da Virjil olmuş. Hep İngilizcenin, Fransızcanın etkisi. Diyebilirsiniz ki haklı olarak, “yahu elin İngilizi, Fransızı onları değiştirmiş biz niye değiştirmeyelim? Adamlar Ovidius’a Ovid demişler, biz demeyelim mi?” Haklısınız. Ama şöyle bir durum var, onlarda Latince ve Yunanca sonek bilgisi damarlarda dolaşan kan gibidir. Örneğin Marcus’un erkek adı olduğunu ve isimce Marc’ın atası olduğunu bilirler, ona göre bir tavır alıp Marc veya Mark Anthony diyebilirler Marcus Antonius için. Ancak Marcus adını asla görmezden gelmezler. Biz ise Ovidius’u Ovid bildiğimiz zaman, aradaki bağlantıyı kaçırıyoruz. Veya daha güzel bir örnek var: Julius Caesar’ı Jül Sezar diye bilenleri bir daha yolundan çevirmek mümkün mü? Meşhur Novum Testamentum (Evangelium Secundum Matthaeum / Yeni Ahit, Matta 22.15) deyişini “Sezar’ın hakkı Sezar’a” (Redde Caesari quae sunt Caesaris) diye çevirmişiz. Caesar değil, Sezar! Dil kültür taşıyıcılığı anlamında bir duyuş meselesi aslında; yanlış duyumsama ihtimaliniz her daim var (Sizin şu bilge olup da anlaşılamama ihtimali gibi!). Caesar’ı Sezar, Cicero’yu Çiçero, Augustus’u Ağustos ya da Ogüst, Seneca’yı Seneque, Plinius’u Pliny, Livius’u Livy, Homeros’u Homer, Hesiodos’u Hesiod, Plutarkhos’u Plutark, Diogenes’i Diyojen diye bellediğiniz sürece zihninizde o medeniyeti anlama telâşı hep güdük kalacaktır. Çünkü benim komşumun adı Mustapha değildir, Mustafa’dır. Bu biraz da bunun gibi bir şey.

Batılı ya da Avrupalı olalım, gibi büyük lokmalar yutmuyorum elbette. Bunu ayrıca tartışırız. Ancak en azından bir medeniyeti anlayabilmek için gerekli koşulu yerine getirmemiz gerekiyor. Yani onu o eden dili bilmek, dilimiz elverdiğinde onu o olduğu şekliyle okuyabilmek gerekiyor. Dilimiz Ovidius’u gayet güzel söyleyebiliyor; hatta şunu söyleyebilirim ki Türkçemiz okunuş bakımından Latinceye inanılmaz derecede benzer. Hatta büyük lokma yuttuğumu belli etmek istemem ama birçok kere başıma geldiği üzere söylüyorum, Latinceden yapılan çevirilerde Türkçemiz çoğu kere (bakın üstüne basarak söylüyorum) bu sıkıntılı haliyle bile çoğu ikinci dilden (İng. Fra. İta. vs.) daha yetkin görünüyor. İngilizcesinin çevirmeni deyim yerindeyse kastıkça kasıyor kimi zaman, ufacık bir Latince cümleyle cebelleşiyor, savaşıyor. Biz ise aynı cümleyi, günümüzdeki bildik sıkıntılarına rağmen, Türkçemize kolayca çevirebiliyoruz. Ömer Naci Soykan hocanın tepkisi vardır Arayışlar kitabında “Türkçeyle felsefe yapılmaz” diyenlere. Çok ama çok haklıdır. Yapabilene, kullanmasını bilene bilim ve felsefe kapıları “Türkçe olarak” gayet açıktır! Latince ve Yunancadan yapılmış çoğu çevirinin “çeviriymiş gibi” kokmamasının nedenini ben biraz da dilimizdeki kelime türetim kabiliyetinin Latincedekine benziyor oluşuna bağlıyorum; ama dediğim gibi yapabilene.

Biraz konu dağıldı, saçıldı gibi. Ama olsun; Çala-klavye, bir çırpıda birçok şeyi anlatmaya çalıştım.

Şimdilik yazıma son verirken, sevgi ve hürmet sunarım.

Cura ut valeas.

C. Cengiz Çevik

Geçenlerde Erendiz Özbayoğlu hocam aktardı, batıdaki ciddi yayınlarda da artık tümden asıl isimler kullanılacakmış. Bize de yansısın bu hayırlı değişim.

-Diokletien… Diokletien baksana az.
…kime diyorsun, bana mı? Diocletianus’um ben.
-Olsun ne fark eder… senin şu Truvayla ilgin var mı hacım?
Truva mı? Ha şimdi anladım! Sen Türksün değil mi?

Nice zalim hükümdarlar ne talihsizlermiş ki yaşlanarak kuvvetten düşerek ve kaçınılmaz sonu katre katre hissederek benliklerinde hepsi birer kuzu gibi sessizce soyunmadılar mı ölüme. Pişmanlık kelimesi karşılamaz ki hislerini, yeniden başlamayı dileyecek cüretleri dahi yok yüreklerinde. Her zalime macerasını zirvedeyken savaş meydanında sonlandırma lutfu bahşedilmiyor ya, pek hüzünlü oluyor sonları, tıpkı bir insan gibi ölüyorlar günün sonunda, tersine yaşamlarına rağmen. Yakın tarihte de çok örnekleri mevcut, değil mi üstad.

Mubarek gün içimiz marul’a sarılmış çig köfte çekti acılı limonlu. Birlikte yer miyiz bir münasip zamanda, perhizinize uygun ise.

Bir kaç sene önce bir film çevrilmişti, cennetin krallığı isminde.Filmi izlediğimde şaşırmıştım zira amerikan filimlerinde bazı değerleri koruma içgüdüsü vardır ve kuraldır ama bunlar bir nebze aşılmıştı.Orada bir komutan savaşa katılmıyor ve gerekçe olarak şunu söylüyor; eskiden savaşırken bunun Tanrı için olduğunu zannediyordum, ama daha sonra anladım ki kişisel iktidarımız ve şöhret için yapıyoruz bunu, bu nedenle artık Tanrı benimle değil.

Görüyorsunuz siz kitaplardan anlatıyorsunuz biz filimden, buda fakirlikten efendim.Ama doğrusu sözleriniz bunu hatırlattı.

Bu arada bu anlatım tarzında sanırım insani bir takım ipuçlarını yakalıyoruz ama sadece tarihsel süreç şeklinde anlatılan vakıalardan hemen uzaklaşıyoruz.Bilmiyorum bu gerçekten magazin düşkünlüğümü, inşaallah değildir.

selam ve muhabbetle

Sayın Başar: Diokletien’in 303 ve 304 tarihi dört genelgesi madde madde elimizdedir. Orada kan dökülmeyeceğine dair bir işaret yok. Zulmün hıristiyanlığı güçlendirdiği muhakkak, aksi halde böylesine genişlyerek kökleşmezdi. Roma’nın zulmüne bir tepkidir. Din Allahın, orası öyle de, işin bir de sosyal ve felsefi yönü var. Saygıar.